تاریخچه گلیم

با آن که قدمت بافت فرش و گلیم چندان کم تر از تاریخ سفال گری نیست و به عصر مفرغ می رسد، ولی به دلیل خلل پذیر بودن پشم و این که در رطوبت و خاک می پوسد، حفریات باستان شناسی هرگز نتوانسته ما را در یافتن نمونه های بسیار کهن یاری دهد. بنابراین در مقابل قالی بافی که سند آن دست کم به سه هزار و پانصد سال پیش می رسد سند محکمی از سابقه تاریخ بافت گلیم در دسترس نیست. اما به دلیل شیوه بافت احتمالا بیش از بافت قالی سابقه دارد وبه مردمان آسیای مرکزی نسبت داده می شود.

از آثار و نوشته های مورخان و جهانگردان پیداست كه بافتن جزو اولین هنرها و صنایع قبیله های پراكنده انسانها بوده است می توان گفت بافتن پارچه و گلیم تقریبا از یك زمان رواج یافته است. حتی می توان گفت كه انسان پیش از آنكه دست به ساختن خانه بزند، اقدام به بافتن كرده است . برای بافتن پارچه از الیاف ظریف تر و برای بافتن گلیم از الیاف ضخیم تر استفاده می كرده است.

در سال 1949 در سرزمین روسیه یك قطعه قالی به نام قالی (پازیریك) به حال انجماد، پیدا شد كه مربوط به 350 تا 500 سال قبل از میلاد مسیح بوده است و به این ترتیب وجود قالی و گلیم در تمدنهای باستانی فلات ایران ثابت گردید. نقش آن قالی بیانگر این است كه برای رسیدن به چنین مهارتی در قالی بافی لازم است كه بافنده از یك سنت حداقل هزار ساله برخوردار باشد. بدین ترتیب تاریخ پیدایش هنر گلیم بافی و قالی بافی در ایران حدودأ بین 1500 تا 2000 سال قبل از میلاد تعیین شد.

از آنجایی كه گلیم زودتر از قالی بافته شده تاریخ گلیم بافی به 3000 سال پیش از میلاد عنوان شده، كه تاریخ آغاز نساجی است و از وسایل بافتنی كه از بهشهر به دست آمده و تاریخ آن متعلق به 600 سال قبل از میلاد است ، نشان می دهد كه از موی بز و گوسفند استفاده می شده است. اما در مورد پارچه مشخص نیست كه از همین الیاف استفاده می كردند یا نه.

گلیم، همیشه در خانواده هابه عنوان بخشی از جهیزیه و مهریه ی عروس نقش عمده داشته است. گلیم در خانه به روش سنتی برای فرش کف خانه، بالش، پشتی و نازبالش، کیسه های انباری، بستر و مقاصد رسمی پذیرایی به کار می رفت. اما از اواخر قرن نوزدهم م و اوایل قرن بیستم، طوایف عشایری در برابر فشارهای بازرگانی و دولتی، انسجام خود را از دست دادند.

ازدواج بین طوایف متداول تر شد، فرهنگهای کاملاً متفاوت در هم آمیخته شد و میراث هنرهای سنتی را مغشوش ساخت. اما این در هم آمیختگی طوایف مختلف الاصل، گاهی اوقات گلیمهای عالی و نادری را به بار آورده که طی سی سال اخیر وارد بازار شده است.

دلایل برای بافت گلیم درسالهای اخیرشدیدا تغییرکرده است و ابعاد فرهنگی تولید جای خود را به سود بازرگانی بخشیده است.

با نگاهی به گلیمهای گوناگون،چه کهنه و چه نو از نواحی مختلف می بینیم که گلیمهای اصیل جایگاهی ویژه دارند. این نوع گلیمها که هویت نژادی راستین خود را حفظ کرده است، بدون اختلاط و تغییر بافته شده است. بافت و طرح های گلیم همچنان گسترش پیدا کرد اما در دوره ی پهلوی، سیاست رژیم پهلوی درسال 1925 م، مستقیماً متوجه کاهش قدرت سیاسی عشایر ایران بود. چرا که این عشایر به صورت اقلیتی در میان شهرها و قصبات ایران درآمدند.

سران عشایر به زندان افتادند و سلاح های آنان خلع شد و دسته های چادرنشینان بالاجبار در زمین هایی که نمی توانست معیشت آنان را در تغذیه ی گله های ایشان تأمین کند، ساکن شدند. 15 سال پس از سقوط رضاشاه درسال 1941 (م) مردم از بازگشت به سبک زندگی سنتی و خود مختاری برخوردار شدند.ازسال 1956 (م) تا به حدود سی سال پیش دولت ایران به مقیم ساختن عشایر و برنامه ی کاستن از نیروهای آنها ادامه داده و کوشیده است تا یک جامعه ی همگن نیروهای پشتیبان گلیمهای سنتی را از میان برد. هر چند تولید آن در ایران امروزه درمقیاس کم صورت می گیرد.